3.2.1. Pytania kontrolne
Wyjaśnij, na czym polega zasada trzech jedności obowiązująca w tragedii antycznej, wykaż na przykładach z „Antygony”, że utwór ją realizuje. Przedstaw stanowiska Antygony i Kreona w sporze o pochówek Polinejkesa. Wskaż, jakimi wartościami kieruje się każde z nich. Wyjaśnij, na czym polega konflikt tragiczny w „Antygonie”. Uzasadnij, dlaczego jest to spór dwóch równorzędnych racji. Antygona i Kreon są bohaterami tragicznymi. Zajmij stanowisko w kwestii tego, którego z nich uważasz za postać bardziej tragiczną i uzasadnij swój wybór, odwołując się do treści utworu. Stanisław Stabryła napisał, że zwycięstwo Kreona oznacza jego straszliwą przegraną. Wyjaśnij, jak rozumiesz te słowa, odwołując się do losów władcy w finale dramatu. Scharakteryzuj postawę Ismeny i zestaw ją z postawą Antygony. Rozstrzygnij, czy zachowanie Ismeny można usprawiedliwić, i uzasadnij odpowiedź. Wyjaśnij, jaką funkcję w tragedii pełni postać Tyrezjasza. Określ, jaką rolę odgrywa jego przepowiednia w przebiegu wydarzeń. Wyjaśnij pojęcie hybris i wykaż, że odnosi się ono do postawy Kreona. Odwołaj się do jego zachowania wobec Hajmona i Tejrezjasza. Rozważ, czy Antygona jest przede wszystkim buntowniczką z wyboru, czy raczej ofiarą fatum ciążącego nad rodem Labdakidów. Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do utworu. Oceń, czy konflikt przedstawiony w „Antygonie” jest aktualny dla współczesnego czytelnika. Uzasadnij swoje stanowisko, przywołując jeden kontekst spoza lektury.
3.1.1.Pytania kontrolne
Przedstaw losy Hioba i wyjaśnij, na czym polega problem cierpienia niezawinionego w tej księdze. Jaką refleksję o ludzkim życiu zawiera Księga Koheleta i jaką postawę wobec przemijania proponuje? Jak przedstawiona jest wizja końca świata w Apokalipsie św. Jana i dlaczego nie jest to wyłącznie wizja zagłady? Jak Księga Rodzaju przedstawia stworzenie człowieka i jego miejsce w świecie? Na czym polega alegoria jaskini Platona i jaką prawdę o dochodzeniu do wiedzy wyraża? Czym różni się epikurejska recepta na szczęście od stoickiej? Przedstaw mit o Prometeuszu i wyjaśnij, na czym polega postawa prometejska. Przedstaw mit o Orfeuszu i Eurydyce i wyjaśnij, dlaczego Orfeusz ostatecznie utracił ukochaną. Jak mit o Demeter i Korze tłumaczy następstwo pór roku? Na przykładzie mitu o Syzyfie wyjaśnij, jak mitologia przedstawia winę i karę oraz co oznacza wyrażenie „syzyfowa praca”. Mit o Dedalu i Ikarze można odczytać jako przestrogę przed brakiem umiaru albo jako pochwałę odwagi i marzeń. Które odczytanie uważasz za trafniejsze? Zajmij stanowisko i uzasadnij je treścią mitu. Wskaż jeden motyw, który łączy wybrany tekst biblijny z wybranym mitem greckim. Nazwij motyw i uzasadnij jego obecność w obu tekstach. Czy bohaterowie mityczni, tacy jak Herakles lub Tezeusz, mogą być wzorem dla współczesnego człowieka? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do treści wybranego mitu. Czy Biblia może być źródłem uniwersalnych prawd o człowieku także dla współczesnego, niewierzącego czytelnika? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do treści wybranej księgi biblijnej. Czy Biblia może być źródłem uniwersalnych prawd o człowieku także dla współczesnego, niewierzącego czytelnika? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do treści wybranej księgi biblijnej.
4.2. Pytania kontrolne
Na czym polega teocentryzm średniowiecznego światopoglądu? Jakie funkcje pełniła literatura w średniowieczu? Czym jest literatura parenetyczna i jakie wzorce osobowe promowała? Na czym polegał uniwersalizm średniowiecza? Jaką rolę pełni Matka Boska w „Bogurodzicy”? Na czym polega układ deesis obecny w „Bogurodzicy”? Czym różni się obraz Maryi w „Bogurodzicy” od jej obrazu w „Lamencie świętokrzyskim”? Do jakiego gatunku należy „Lament świętokrzyski”? W jaki sposób Maryja została ukazana jako postać ludzka? Na czym polega motyw mater dolorosa? Jak została przedstawiona postać Śmierci w “Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”? Na czym polega motyw danse macabre w utworze “Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”? Czym jest epos rycerski i jakie są jego cechy? Jakie cechy idealnego rycerza reprezentuje Roland? Jak różne oblicza śmierci ukazuje literatura średniowieczna? W jaki sposób literatura średniowieczna miała wpływać na postawy odbiorców? Dlaczego średniowieczne teksty miały przede wszystkim charakter dydaktyczny?
3.1. „Ojciec Goriot” – pytania kontrolne
Czy miłość ojcowską Jana Jakuba Goriota można uznać za uczucie szlachetne, czy raczej za formę niszczącej monomanii? Odnieś się do konkretnych poświęceń bohatera oraz skutków, jakie jego postawa wywarła na charakterze i losach jego córek. W jaki sposób Balzac wykorzystuje opis pensjonatu Vauquer do scharakteryzowania jego mieszkańców? Wyjaśnij pojęcie realizmu balzakowskiego i determinizmu, wskazując na związek między otoczeniem (wnętrzem domu) a kondycją moralną lokatorów. Czy Eugeniusz de Rastignac jest bohaterem, który poniósł porażkę, czy raczej odniósł sukces w paryskiej dżungli? Przeanalizuj proces przemiany bohatera – od naiwnego studenta do cynicznego gracza – i oceń cenę, jaką musiał zapłacić za swój awans społeczny. Oceń postawę Anastazji de Restaud i Delfiny de Nucingen wobec ojca. Czy ich zachowanie można w jakikolwiek sposób usprawiedliwić realiami społecznymi XIX wieku? Rozważ wpływ konwenansów, chęci utrzymania statusu materialnego oraz braku przygotowania do życia przez samego Goriota na postawy córek. Czy teoria „ludzi niezwykłych” i prawo do zbrodni głoszone przez Vautrina czynią go postacią jednoznacznie demoniczną? Zastanów się, czy cynizm Vautrina jest jedynie wyrazem jego zła, czy może celną diagnozą zepsucia ówczesnego świata, w którym „uczciwość jest przeszkodą”. W jakim stopniu pieniądz w powieści Balzaka staje się siłą niszczącą więzi rodzinne i sakralne? Wskaż sytuacje, w których transakcja handlowa zastępuje uczucia, oraz omów symbolikę pogrzebu Goriota w kontekście statusu majątkowego córek. Zinterpretuj słynne zakończenie powieści: „Teraz się spróbujemy!”. Co ono mówi o ostatecznej decyzji i światopoglądzie Rastignaca? Odpowiedz, czy jest to wypowiedzenie wojny systemowi, czy raczej akceptacja jego niemoralnych reguł. Czy ojciec Goriot słusznie nazywa siebie „Chrystusem ojcostwa”? Rozważ sakralizację ojcostwa przez bohatera i porównaj jego cierpienie do męczeństwa, oceniając celowość i sens jego ofiary. Jaką rolę w edukacji Rastignaca odgrywa wicehrabina de Beauséant? Porównaj jej lekcję życia z naukami Vautrina. Wskaż podobieństwa i różnice w postrzeganiu świata przez arystokratyczną salonistkę i galernika. Czy „Ojciec Goriot” to powieść o miłości, czy o społeczeństwie, w którym miłość nie ma racji bytu? Zajmij stanowisko w sporze o dominujący wątek utworu, posiłkując się przykładami relacji między różnymi parami bohaterów.
1.2. Tematy rozprawek maturalnych
Powyższe tematy rozprawek to tematy, które pojawiały się w ubiegłych latach na egzaminie maturalnym z języka polskiego – zarówno w terminie głównym, jak i na maturze dodatkowej, poprawkowej oraz w arkuszach próbnych CKE. Oznacza to, że pracując z nimi, ćwiczysz dokładnie taki typ problemów, jaki realnie może pojawić się na maturze. W załączniku znajdziesz pełną listę tematów do samodzielnej pracy. Wybierz jeden z nich i napisz rozprawkę zgodnie z aktualnymi wymaganiami egzaminacyjnymi (minimum 300 słów, odwołanie do lektury obowiązkowej, drugi utwór literacki oraz konteksty). Gotową pracę możesz: – wkleić bezpośrednio w wiadomości lub – odesłać w formie pliku. Każdą rozprawkę sprawdzę zgodnie z aktualnymi kryteriami CKE, przyznam punktację oraz dołączę szczegółowy komentarz. Możesz wracać do tego samego tematu kilka razy – poprawiać pracę na podstawie komentarza i odsyłać ją ponownie do oceny. Możesz też pisać kolejne rozprawki na inne tematy z listy, traktując je jak regularny trening przed maturą. Im więcej świadomej praktyki, tym większa pewność na egzaminie. Zanim zaczniesz pisać, koniecznie napisz, który temat wybierasz. Potraktuj to jak symulację prawdziwego egzaminu. Postaraj się nie pisać pracy „na raty”, w kilku podejściach. Stwórz sobie warunki jak w maju: wyznacz konkretny czas (ok. 2–3 godziny), wyłącz rozpraszacze, nie zaglądaj do opracowań w trakcie pisania. Dzięki temu sprawdzisz nie tylko wiedzę, ale też swoją organizację pracy i odporność na presję czasu.
6.1. „Proszę państwa do gazu” – pytania kontrolne
Czy w warunkach obozowych możliwe jest zachowanie człowieczeństwa? Rozstrzygnij problem i uzasadnij swoje stanowisko na podstawie opowiadania Tadeusza Borowskiego. Czy zobojętnienie bohaterów wobec cierpienia innych można usprawiedliwić? Zajmij stanowisko i odwołaj się do utworu. Czy człowiek w sytuacji granicznej traci wolność wyboru? Rozważ problem, odwołując się do „Proszę państwa do gazu”. Czy Tadek jest współwinny zbrodni, których jest świadkiem? Rozstrzygnij i uzasadnij swoją opinię na podstawie opowiadania. Czy przetrwanie za wszelką cenę może być uznane za wartość nadrzędną? Zajmij stanowisko i poprzyj je przykładami z utworu. Czy obóz koncentracyjny całkowicie niszczy system wartości człowieka? Rozważ problem, odwołując się do opowiadania Borowskiego. Czy język może maskować zło i wpływać na jego postrzeganie? Rozstrzygnij, analizując znaczenie tytułu i języka w utworze. Czy brak reakcji na zło oznacza jego akceptację? Zajmij stanowisko i uzasadnij na podstawie opowiadania. Czy człowiek może pozostać moralnie niewinny w nieludzkim systemie? Rozważ problem, odwołując się do losów bohaterów. Czy przedstawiony przez Borowskiego obraz obozu ma charakter nihilistyczny? Rozstrzygnij i uzasadnij swoją odpowiedź.
5.1. „Zdążyć przed Panem Bogiem” – pytania kontrolne
Czy w sytuacjach granicznych człowiek zachowuje swoje człowieczeństwo? Rozstrzygnij problem i uzasadnij swoje stanowisko na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Czy można mówić o bohaterstwie w świecie Zagłady? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do utworu Hanny Krall. Czy wybór sposobu śmierci może być formą wolności człowieka? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Czy życie ludzkie ma wartość absolutną w każdych warunkach? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do doświadczeń bohaterów reportażu. Czy przypadek decyduje o ludzkim losie? Rozstrzygnij problem i uzasadnij swoje stanowisko na podstawie utworu Hanny Krall. Czy można oceniać postawy ludzi żyjących w ekstremalnych warunkach? Zajmij stanowisko i uzasadnij je, odwołując się do „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Czy milczenie wobec zła oznacza jego akceptację? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie na podstawie utworu. Czy walka o życie zawsze usprawiedliwia ludzkie czyny? Rozstrzygnij problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do reportażu Krall. Czy pamięć o przeszłości jest obowiązkiem człowieka? Zajmij stanowisko i uzasadnij je na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem”. Czy człowiek może „wygrać” ze śmiercią? Rozważ problem i uzasadnij swoje zdanie, odwołując się do postawy Marka Edelmana.
4.1. „Inny świat” – pytania kontrolne
Czy w „Innym świecie” człowiek jest w stanie zachować człowieczeństwo w nieludzkich warunkach łagru? Rozstrzygnij i uzasadnij. Czy głód w „Innym świecie” prowadzi do całkowitego upadku moralnego człowieka? Zajmij stanowisko i uzasadnij. Czy praca w łagrze była wyłącznie narzędziem zniewolenia człowieka? Rozstrzygnij i uzasadnij. Czy system obozowy w „Innym świecie” skutecznie niszczył tożsamość jednostki? Zajmij stanowisko i uzasadnij. Czy relacje międzyludzkie w łagrze ulegają całkowitemu rozpadowi? Rozstrzygnij i uzasadnij. Czy strach jest najważniejszym narzędziem kontroli w świecie przedstawionym utworu? Zajmij stanowisko i uzasadnij. Czy można usprawiedliwić moralnie czyny więźniów podejmowane w celu przetrwania? Rozstrzygnij i uzasadnij. Czy łagier w „Innym świecie” można uznać za system „wychowawczy”? Zajmij stanowisko i uzasadnij. Czy doświadczenie obozu prowadzi do utraty wiary w człowieka? Rozstrzygnij i uzasadnij. Czy w „Innym świecie” istnieją jakiekolwiek wartości, które nie ulegają zniszczeniu? Zajmij stanowisko i uzasadnij.
1.2. „Dżuma” – pytania kontrolne
Czy Bernard Rieux może być nazwany bohaterem heroicznym? Rozstrzygnij i uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do postawy lekarza oraz jego rozumienia walki z dżumą. Jean Tarrou twierdzi, że „każdy nosi w sobie dżumę”. Wyjaśnij metaforę dżumy jako zła tkwiącego w człowieku i oceń, czy w świetle zakończenia utworu (historia Cottarda) walka z tym złem jest Twoim zdaniem skuteczna. Odwołaj się do konkretnych przykładów z lektury. Raymond Rambert ostatecznie rezygnuje z ucieczki z Oranu. Rozstrzygnij, czy jego decyzję należy interpretować jako kapitulację przed losem, czy jako zwycięstwo moralne. Narrator „Dżumy” przez większą część utworu ukrywa swoją tożsamość, dążąc do obiektywizmu kronikarza. Wyjaśnij, dlaczego Bernard Rieux zdecydował się na taką formę zapisu wydarzeń i jak to wpływa na wiarygodność przedstawionej historii. Wyjaśnij znaczenie postaci Josepha Granda w kontekście walki z absurdem istnienia. W odpowiedzi uwzględnij jego pracę zawodową, pisarską pasję oraz rolę, jaką odegrał w oddziałach sanitarnych. Zinterpretuj finałowe zdanie powieści: „bakcyl dżumy nigdy nie umiera i nie znika”. Jak to ostrzeżenie odnosi się do egzystencjalnej koncepcji świata Alberta Camusa? W notatkach Tarrou pojawia się stwierdzenie, że Cottard to „człowiek, który rośnie” w czasie dżumy. Wyjaśnij paradoks moralny tej postaci: dlaczego ogólnoludzkie nieszczęście staje się dla niego źródłem spokoju i poczucia wspólnoty? Jean Tarrou stawia sobie za cel „zostać świętym bez Boga”. Rozważ, czy w świecie przedstawionym „Dżumy” taka postawa jest w ogóle możliwa do zrealizowania. W argumentacji odwołaj się do biografii Tarrou oraz jego ostatecznego losu. Doktor Rieux w pewnym momencie zauważa u siebie pojawienie się „trudnej obojętności”. Wyjaśnij, czy jest to objaw moralnego upadku bohatera, czy może niezbędny mechanizm obronny pozwalający na dalszą walkę z dżumą. Zajmij stanowisko i uzasadnij je. Biorąc pod uwagę historyczny kontekst powstania utworu (tuż po II wojnie światowej), zinterpretuj postać „uśpionego bakcyla dżumy”. Czy Twoim zdaniem Camus ostrzega przed złem tkwiącym w naturze, czy raczej przed ideologiami totalitarnymi? Rozstrzygnij, odwołując się do wybranych elementów świata przedstawionego (np. izolacja, obozy, krematoria).
1.2. „Rok 1984” – pytania kontrolne
Rozstrzygnij, czy Winston Smith był bohaterem tragicznym. W uzasadnieniu odwołaj się do jego działań oraz do definicji tragizmu (konfliktu wartości). Wyjaśnij, jaką rolę w systemie Oceanii pełniła „nowomowa”. Czy ograniczenie języka rzeczywiście może wpłynąć na zdolność człowieka do samodzielnego myślenia? Zajmij stanowisko i poprzyj je przykładami z treści utworu. Zinterpretuj znaczenie sloganu Partii: „Kto rządzi przeszłością, rządzi przyszłością; kto rządzi teraźniejszością, rządzi przeszłością”. Jakie konkretne działania Winstona w Ministerstwie Prawdy realizowały tę zasadę? Oceń postawę Julii w kontekście walki z systemem. Czy jej forma buntu (hedonizm, prywatność) była bardziej czy mniej skuteczna niż próba intelektualnego sprzeciwu Winstona? Uzasadnij swoją opinię. Rozstrzygnij, czy miłość Winstona i Julii miała szansę przetrwać w świecie rządzonym przez Wielkiego Brata. W odpowiedzi przywołaj przebieg ich przesłuchania i pobytu w Ministerstwie Miłości. Wyjaśnij funkcję „Dwóch Minut Nienawiści” w społeczeństwie Oceanii. Czemu służyło kanalizowanie emocji obywateli w stronę Emmanuela Goldsteina? Zajmij stanowisko wobec tezy O’Briena, że „Partia dąży do władzy wyłącznie dla samej władzy”. Porównaj tę wizję z deklarowanymi celami innych znanych Ci systemów totalitarnych (z literatury lub historii). Zinterpretuj symbolikę szklanego przycisku do papieru z zatopionym koralem. Co ten przedmiot oznaczał dla Winstona i co symbolizowało jego rozbicie w momencie aresztowania? Rozstrzygnij, czy „prole” faktycznie stanowili jedyną nadzieję na obalenie systemu, jak twierdził Winston. Odwołaj się do sposobu, w jaki Partia traktowała tę grupę społeczną. Wyjaśnij, na czym polegał ostateczny upadek Winstona Smitha w pokoju 101. Czy można uznać, że jego „zwycięstwo nad samym sobą” na ostatnich stronach powieści jest najbardziej pesymistycznym elementem utworu? Uzasadnij odpowiedź. „Rok 1984” jako diagnoza mechanizmów totalitarnych. Rozstrzygnij, czy w świecie przedstawionym powieści możliwa jest jakakolwiek forma skutecznego buntu. W uzasadnieniu odwołaj się do losów Winstona Smitha oraz mechanizmów kontroli społecznej stosowanych przez Partię (np. Policja Myśli, inwigilacja, nowomowa). Wykaż, że świat Oceanii realizuje założenia antyutopii. W odpowiedzi wyjaśnij, w jaki sposób Partia wykorzystuje wizję „powszechnego szczęścia” i „bezpieczeństwa” do całkowitego zniewolenia jednostki. Odwołaj się do konkretnych elementów struktury państwa przedstawionego w utworze.